Zostaniemy bez opieki. Nikt nie chce o tym mówić, ale to już się dzieje

Polska stoi dziś w obliczu cichego kryzysu, który z roku na rok przyspiesza. Opieka długoterminowa, obejmująca osoby niesamodzielne, przewlekle chore czy wymagające rehabilitacji, działa na granicy swoich możliwości. Zderzenie dynamicznego starzenia się społeczeństwa, chronicznego braku kadr i wyjątkowo niskich nakładów finansowych prowadzi do jednego, niewygodnego wniosku: bez gruntownej przebudowy system zacznie się sypać.

Polska w ogonie OECD

Porównania międzynarodowe nie pozostawiają złudzeń. W zestawieniu 29 państw OECD należymy do grupy krajów o najniższych wydatkach publicznych na opiekę długoterminową – tej samej, co Hiszpania, Grecja czy Słowacja. To modele, w których ciężar opieki pozostaje przede wszystkim w rękach rodzin, a nie instytucji.

Państwo zapewnia jedynie fragment oferty, a jej jakość bywa nierówna. Brakuje także czegoś fundamentalnego – jednej, spójnej ustawy, która zebrałaby rozproszone dziś rozwiązania w całość.

System rozpięty między zdrowiem a pomocą społeczną

Dzisiejsza konstrukcja wywodzi się z dwóch odrębnych światów: ochrony zdrowia i pomocy społecznej. To rodzi chaos kompetencyjny, utrudnia przepływ informacji i sprawia, że osoba zależna od opieki często krąży między instytucjami bez jasnej ścieżki wsparcia.

W efekcie:

• brakuje płynnego przechodzenia pacjenta między szpitalem, opieką pielęgniarską a wsparciem środowiskowym,

• powstają „przestoje opiekuńcze” – okresy, w których nikt nie czuje się odpowiedzialny za człowieka zdolnego żyć samodzielnie jedynie w ograniczonym zakresie.

Kadrowa zapaść: Polska ma jeden z najniższych wskaźników w Europie

Najbardziej alarmująca jest jednak statystyka dotycząca kadr. Na 100 osób 65+ przypada w Polsce zaledwie 0,23 pracownika opieki, podczas gdy średnia OECD to prawie 5. Formalne usługi otrzymuje tylko co piąta potrzebująca osoba.

Reszta musi liczyć na rodzinę albo… na nikogo.

Finansowanie: 1 proc. PKB na cały system

Publiczne nakłady na opiekę długoterminową wynoszą około 1 proc. PKB – przy prawie dwukrotnie wyższej średniej OECD. Co więcej, tylko 27 proc. wszystkich kosztów pokrywa sektor publiczny. Reszta to ciężar domowych budżetów.

To dlatego opłata za pobyt w domu pomocy społecznej potrafi sięgać 5–9 tys. zł miesięcznie – kwoty przekraczającej możliwości większości emerytów i ich rodzin.

Pomoc w praktyce: zbyt skromna i zbyt nierówna

Usługi środowiskowe, które zgodnie z europejskimi trendami powinny stanowić fundament opieki, są rozwinięte skrajnie nierównomiernie. W 2023 roku korzystały z nich 123 tysiące osób, podczas gdy realne zapotrzebowanie szacuje się nawet na milion.

Gminom – zwłaszcza wiejskim – brakuje nie tylko pieniędzy, ale i samych opiekunów. Często to kobiety z rodziny w praktyce pełnią funkcję menedżerek opieki: organizują, koordynują, wypełniają luki między instytucjami oraz usługami komercyjnymi.

Senioralny bon, choć może odciążyć część rodzin, nie rozwiązuje podstawowego problemu: niezintegrowanego systemu i braku odpowiedzialności jednej instytucji za całość opieki nad osobą niesamodzielną.

Czas na zmianę logiki systemu

Eksperci coraz częściej mówią, że Polska musi przejść swoisty „przewrót kopernikański” w myśleniu o starości. Zamiast łatać stary model, trzeba go odwrócić:

1. najpierw usługi lokalne, dostępne i mobilne,

2. potem wsparcie środowiskowe,

3. dopiero na końcu – opieka instytucjonalna dla najbardziej wymagających.

Niezbędne jest także dostosowanie mieszkań i przestrzeni publicznej, aby ludzie z ograniczoną mobilnością mogli funkcjonować samodzielnie możliwie długo.

A jeśli nic nie zrobimy?

Media co pewien czas donoszą o dramatycznych przypadkach osób starszych pozostawionych bez żadnej pomocy – część z nich jest odkrywana dopiero po miesiącach czy latach. Te historie szokują dziś. W przyszłości mogą stać się smutną, powszechną codziennością.

Nowa ustawa? Być może, ale problem pozostaje

Rząd zapowiada przyjęcie jeszcze w tym roku projektu ustawy o opiece długoterminowej. Ma ona usprawnić współpracę między zdrowiem a pomocą społeczną. Jednak według wielu ekspertów proponowane zmiany nie dotykają sedna problemu – czyli faktu, że oba systemy nadal będą działać obok siebie, a nie jako jeden organizm.

Jeśli koordynator ma funkcjonować jedynie w strukturach pomocy społecznej, jego wpływ na działania ochrony zdrowia będzie z definicji ograniczony.

Źródło: money.pl