Jaką tajemnicę skrywa mazowiecki cmentarz?

Nagrobek Franciszka Lessela z 1838 roku, znajdujący się na cmentarzu rzymskokatolickim w Ostrołęce nad Pilicą (gmina Warka, powiat grójecki), został wpisany do rejestru zabytków decyzją mazowieckiego wojewódzkiego konserwatora zabytków. To najstarszy zachowany nagrobek na tym cmentarzu i jednocześnie materialny ślad po jednym z najbardziej zagadkowych kompozytorów polskiego klasycyzmu.

Franciszek Lessel pozostaje postacią niejednoznaczną i w wielu aspektach nie do końca poznaną. Nie znamy dokładnej daty jego urodzin ani wielu szczegółów z wczesnego okresu życia. Wiadomo jednak, że pierwsze muzyczne doświadczenia zdobywał pod kierunkiem ojca. Jako skrzypek i altowiolista działał we Lwowie na dworze hrabiego Łączyńskiego, a w 1799 roku wyjechał do Wiednia, gdzie kształcił się u najwybitniejszych kompozytorów epoki: Josepha Haydna, Luigiego Cherubiniego i Antonia Salieriego. Informacje o tych studiach znamy z listów do ojca, które zachowały się jedynie fragmentarycznie.

Do Polski powrócił w 1809 roku. Już rok później rozpoczął działalność w Warszawie, gdzie został jednym z dyrektorów i dyrygentów Towarzystwa Amatorskiego Muzycznego. Prowadził intensywną działalność artystyczną, kompozytorską i pedagogiczną, a jego twórczość była życzliwie przyjmowana przez prasę warszawską. Mimo to w 1812 roku — mając zaledwie 32 lata — porzucił zawodowe uprawianie muzyki. Nie oznaczało to jednak zerwania z kompozycją.

Od tego momentu Lessel zajął się administracją majątków ziemskich, m.in. Gzikowa pod Kaliszem, a muzykę traktował coraz bardziej prywatnie. W kolejnych latach pełnił różne funkcje urzędnicze, był administratorem dóbr Popławskich, a w 1836 roku objął stanowisko inspektora w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego na Marymoncie. Rok później został inspektorem Gimnazjum Gubernialnego w Piotrkowie Trybunalskim i funkcję tę sprawował do końca życia. Zmarł 26 grudnia 1838 roku.

Choć jego aktywna kariera muzyczna trwała stosunkowo krótko, Franciszek Lessel zapisał się ważną kartą w historii muzyki polskiej. Był przedstawicielem klasycyzmu, posługiwał się formą sonatową, rondem i wariacjami, a jednocześnie chętnie sięgał po elementy tradycji polskiej. Szczególne miejsce w jego twórczości zajmuje muzyka fortepianowa — Lessel zbliżył się do stylu brillant i uznawany jest za prekursora koncertu fortepianowego w Polsce. Jego Koncert fortepianowy C-dur op. 14 pozostaje najbardziej znanym utworem w dorobku kompozytora.

Z ziemią warecką związał się w latach 1823–1836, kiedy administrował dobrami księżnej Marii Wirtemberskiej we wsi Pilica. To właśnie te związki sprawiły, że mimo śmierci w Piotrkowie Trybunalskim, został pochowany na cmentarzu w Ostrołęce nad Pilicą.

Nagrobek Lessela ma formę klasycystycznego nagrobka cokołowego, wykonanego z piaskowca szydłowieckiego. Składa się z szerokiej płyty oraz postumentu, pierwotnie zwieńczonego krzyżem, który nie zachował się do naszych czasów. Pomimo uszkodzeń obiekt wyróżnia się przemyślaną kompozycją, dobrymi proporcjami i starannym opracowaniem detalu. Jak podkreślono w uzasadnieniu decyzji konserwatorskiej, nagrobek stanowi cenne źródło wiedzy o XIX-wiecznej sztuce sepulkralnej południowego Mazowsza i może przyczynić się do badań nad ówczesnymi warsztatami kamieniarskimi lub praktyką zamawiania pomników w większych ośrodkach.

Stan techniczny nagrobka od lat budzi jednak poważne obawy. Pomnik stopniowo ulega degradacji, a brak krzyża i postępujące zniszczenia są coraz bardziej widoczne. Dlatego lokalna społeczność, wspólnie z przedstawicielami instytucji kultury i organizacji pozarządowych, powołała Komitet Społeczny, którego celem jest ratowanie nagrobka i przywrócenie pamięci o Franciszku Lesslu.

Wpis do rejestru zabytków to pierwszy krok — szansa nie tylko na zabezpieczenie samego obiektu, lecz także na przypomnienie postaci kompozytora, który jako jedyny Polak kształcił się u Haydna i którego dorobek wciąż pozostaje zbyt mało znany.

Źródła: PAP, ruchmuzyczny.pl