Demencja nie musi być wyrokiem. Nauka właśnie to udowodniła

Termin „demencja” (otępienie) nie odnosi się do jednej choroby, lecz do zespołu objawów obejmujących pogorszenie pamięci, myślenia, orientacji, komunikacji oraz zdolności wykonywania codziennych czynności. U podstaw demencji mogą leżeć różne schorzenia i uszkodzenia mózgu – neurodegeneracyjne, naczyniowe czy pourazowe. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z 2025 roku na świecie żyje około 57 mln osób z demencją, a każdego roku diagnozuje się blisko 10 mln nowych przypadków. Otępienie należy do głównych przyczyn niepełnosprawności i zależności u osób starszych i stanowi jedno z najpoważniejszych globalnych wyzwań zdrowia publicznego.

Najczęstszą postacią demencji jest choroba Alzheimera, odpowiadająca za 60–70% przypadków. Do innych częstych typów należą otępienie naczyniowe, otępienie z ciałami Lewy’ego oraz otępienie czołowo-skroniowe, choć spektrum schorzeń prowadzących do otępienia jest znacznie szersze.

Choroba Alzheimera – najbardziej rozpoznawalna postać demencji – wiąże się z odkładaniem w mózgu nieprawidłowych białek (amyloidu i tau), co prowadzi do obumierania neuronów i stopniowego zaniku funkcji poznawczych. Typowy jest powolny, postępujący przebieg: najpierw pogarsza się pamięć i orientacja, następnie pojawiają się trudności komunikacyjne, problemy z planowaniem, a później także z wykonywaniem codziennych czynności.

Otępienie naczyniowe rozwija się wskutek zaburzeń dopływu krwi do mózgu, spowodowanych udarem lub licznymi mikroudarami. Objawy mogą wystąpić nagle (po udarze) lub narastać stopniowo. Często przypominają depresję bądź inne zaburzenia – pojawia się spadek koncentracji, obniżenie funkcji poznawczych, zaburzenia nastroju, a niekiedy trudności motoryczne. W praktyce różne typy otępienia nierzadko współistnieją – na przykład zmiany naczyniowe i neurodegeneracyjne. Wówczas mówi się o demencji mieszanej.

Istotnym wariantem jest również otępienie z ciałami Lewy’ego, spowodowane gromadzeniem się patologicznych białek w mózgu. Objawy obejmują zmienne zaburzenia świadomości, halucynacje wzrokowe, fluktuacje funkcji poznawczych oraz cechy parkinsonizmu (zaburzenia ruchowe, drżenia, problemy z równowagą). Z kolei otępienie czołowo-skroniowe zwykle ujawnia się wcześniej niż alzheimer – u osób w wieku średnim – i manifestuje się zmianą osobowości, zaburzeniami zachowania lub trudnościami w mowie i rozumieniu.

W literaturze naukowej podkreśla się, że wiele przypadków otępienia ma charakter wieloczynnikowy. Standardy diagnostyczne, m.in. zaproponowane przez NIA/AA, wymagają udokumentowanego spadku funkcji poznawczych wpływającego na codzienne życie oraz wykluczenia innych przyczyn, takich jak zaburzenia świadomości, choroby psychiczne czy inne schorzenia neurologiczne.

W medycynie opisywana jest także grupa rzadkich, często przeoczanych przyczyn otępienia, które wymagają odmiennej diagnostyki – a część z nich jest potencjalnie odwracalna.

Jednym z takich stanów jest niedobór witaminy B12, którego związek z pogorszeniem funkcji poznawczych został dobrze udokumentowany. Badania wykazały, że nieleczony niedobór może prowadzić do zmian w istocie białej mózgu przypominających demielinizację, natomiast suplementacja u części pacjentów poprawia funkcje poznawcze. Kluczowe jest wczesne rozpoznanie, które może zapobiec trwałym zaburzeniom neuropsychiatrycznym.

Do rzadkich, lecz istotnych przyczyn otępienia należą także encefalopatie autoimmunologiczne, m.in. encefalopatia Hashimoto (SREAT). Choroba ta może „naśladować” klasyczne otępienia, łącznie z obrazem przypominającym wczesnego alzheimera, jednak wdrożenie steroidoterapii zazwyczaj przynosi wyraźną poprawę. Przypadki te pokazują, że immunologicznie modyfikowalne otępienia mogą być mylone z chorobami neurodegeneracyjnymi, jeśli diagnostyka opiera się wyłącznie na badaniach obrazowych i testach przesiewowych.

Szczególne miejsce zajmują choroby prionowe, takie jak choroba Creutzfeldta-Jakoba (CJD). Występują rzadko (1–1,5 przypadku na milion osób rocznie), lecz przebiegają gwałtownie – od pierwszych objawów do zaawansowanego otępienia mija często zaledwie kilka tygodni, a średni czas przeżycia wynosi poniżej roku. Wczesne rozpoznanie ma znaczenie także epidemiologiczne, ponieważ pozwala zapobiec jatrogennemu przeniesieniu prionów.

Do innych nietypowych przyczyn należą:
• przewlekła encefalopatia pourazowa (CTE), obserwowana u sportowców kontaktowych i osób po licznych urazach głowy;
• choroba Wilsona, prowadząca do patologicznego odkładania miedzi w ośrodkowym układzie nerwowym, często mylona z zaburzeniami psychicznymi;
• metaboliczne choroby neuro-węglowodanowe, takie jak leukodystrofie dorosłych (np. choroba Krabbego, adrenoleukodystrofia), które w rzadkich przypadkach mogą ujawniać się dopiero u osób dorosłych i być błędnie diagnozowane jako otępienie czołowo-skroniowe.

Wspólną cechą tych rzadkich schorzeń jest konieczność szerszej diagnostyki niż w typowych otępieniach neurodegeneracyjnych. Kluczowe mogą być badania laboratoryjne, ocena niedoborów, markery autoimmunologiczne, wywiad urazowy, testy metaboliczne czy badania genetyczne. W wielu z tych chorób możliwe jest leczenie lub spowolnienie procesu, dlatego błędna klasyfikacja otępienia jako nieodwracalnego może pozbawić pacjenta realnej szansy na poprawę.

Jeszcze kilkanaście lat temu uważano, że demencja – zwłaszcza choroba Alzheimera – jest niemal nieuchronna wraz z wiekiem. Jednak najnowsze badania podważają ten pogląd. W 2020 roku The Lancet Commission wskazała, że około 40% przypadków demencji na świecie można opóźnić lub im zapobiec, redukując wpływ 12 modyfikowalnych czynników ryzyka.

Wśród nich znajdują się m.in.: niski poziom edukacji we wczesnym życiu, nadciśnienie, otyłość, palenie tytoniu, cukrzyca, brak aktywności fizycznej, utrata słuchu, izolacja społeczna i depresja. W nowszych analizach dodano również nadużywanie alkoholu, urazy głowy oraz zanieczyszczenie powietrza. Eksperci podkreślają, że nigdy nie jest ani za wcześnie, ani za późno, by dbać o zdrowie mózgu.

W przypadku choroby Alzheimera, otępień naczyniowych czy demencji z ciałami Lewy’ego dostępne obecnie terapie mają charakter objawowy – mogą łagodzić symptomy i spowalniać ich narastanie, ale nie zatrzymują samego procesu chorobowego.

Dodatkową trudnością jest wczesna diagnostyka. Pierwsze objawy – subtelne problemy z pamięcią, spadek koncentracji, zmiany nastroju – często są bagatelizowane jako naturalne starzenie lub przemęczenie. W efekcie wiele przypadków otępienia pozostaje nierozpoznanych lub diagnozowanych zbyt późno.

red./PAP