Butelka mleka, małe buty… Archeolodzy odkrywają dramat dzieci Korczaka

Butelki po mleku, pojemniki na atrament czy fragmenty skórzanych butów – takie przedmioty odnaleźli archeolodzy na terenie dawnego Domu Sierot w warszawskim getcie. Odkrycia te potwierdzają m.in. zmianę wejścia do budynku, której Janusz Korczak dokonał, by uchronić swoich podopiecznych przed drastyczną rzeczywistością getta.

Dom Sierot – żydowski sierociniec założony w 1912 r. przez Stefanię Wilczyńską i Janusza Korczaka – przed wojną mieścił się przy ul. Krochmalnej 92. Po utworzeniu getta przeniesiono go na ul. Chłodną 33 (obecnie 35/37), do budynku dawnej Państwowej Szkoły Handlowej Męskiej im. Józefa i Marii Roeslerów, a później Państwowego Gimnazjum Kupieckiego. Z historycznych źródeł wynika, że dzieci przebywały tam od przełomu października i listopada 1940 r. do końca listopada 1941 r.

– Choć temat wydawał się dobrze udokumentowany, nasza wiedza o opiece nad dziećmi w getcie opiera się głównie na jednolitych źródłach historycznych. Dlatego chcieliśmy uzupełnić ją o dane płynące z badań archeologicznych – wyjaśnia dr hab. Bożena Józefów-Czerwińska z Instytutu Archeologii UKSW, koordynatorka projektu.

W przedsięwzięciu „Korczak, Wilczyńska i inni. Śladami dzieci warszawskiego getta” uczestniczą specjaliści z UKSW, Mazowieckiego Wojewódzkiego Urzędu Konserwatora Zabytków, Państwowego Muzeum Archeologicznego, Muzeum Niepodległości, Fundacji Badań nad Dziedzictwem Kulturowym oraz Muzeum Literatury.

Latem 2025 r. zespół pod kierunkiem dr. Jacka Konika i Michała Grabowskiego, przy wsparciu studentów UKSW, przeprowadził wstępne wykopaliska przy dawnej ul. Chłodnej 33, rozszerzając je na podpiwniczenia szkoły Roeslerów. Odkryto tam liczne przedmioty codziennego użytku przybliżające życie dzieci w getcie: butelki po mleku, pojemniki na atrament, fragmenty obuwia, naczynia kuchenne oraz pozostałości związane z funkcjonowaniem szkoły.

Obecnie trwają analizy dotyczące pochodzenia artefaktów, wykorzystanych materiałów, technologii wykonania, ich funkcji oraz sposobu użytkowania. Badacze starają się ustalić, które z nich można jednoznacznie powiązać z okresem II wojny światowej – budynek szkoły po wojnie pozostawał niezabezpieczony i dostępny dla wszystkich aż do jego wyburzenia w połowie XX wieku.

– Analiza materiałów archeologicznych i archiwaliów pozwoliła nam pozyskać nowe informacje o funkcjonowaniu Domu Sierot w tym miejscu. Najważniejsze jest potwierdzenie relacji, że Janusz Korczak zmienił trasę prowadzącą do budynku. Aby dzieci nie były narażone na widok wydarzeń rozgrywających się na ulicach getta, zabarykadował główne wejście meblami, a wchodzono boczną klatką schodową – którą z dużym prawdopodobieństwem odkryliśmy – mówi prof. Józefów-Czerwińska.

Badacze przygotowują obecnie dokumentację 3D oraz materiały do przyszłej wystawy muzealnej i działań edukacyjnych. – Zależy nam na współtworzeniu koncepcji miejsca pamięci Domu Sierot w miejscu prowadzonych prac. Liczymy, że zebrany materiał umożliwi powstanie osobnej monografii, która – oparta na nowych źródłach archeologicznych – pozwoli pełniej ukazać i ocalić od zapomnienia codzienność dzieci uwięzionych w warszawskim getcie. W dalszej perspektywie chcemy zintegrować wyniki badań z całego obszaru getta, aby przedstawić nowe źródła dotyczące życia dzieci przede wszystkim w świetle odkryć archeologicznych – podkreśla koordynatorka projektu.

W trakcie prac natrafiono również na podpiwniczenia dawnej zabudowy o charakterze dworskim, rozebranej podczas budowy szkoły Roeslerów. Najstarsze konstrukcje datowane są na przełom XVIII i XIX w. Cegły z tych struktur były słabo zachowane i kruche, w przeciwieństwie do wysokiej jakości cegieł wykorzystanych do wzniesienia szkoły na początku XX wieku.

red./PAP