Warszawskie Powązki mają 235 lat. Każdy grób to opowieść o Polsce

235 lat temu, za panowania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, powstał Cmentarz Powązkowski w Warszawie. Nekropolia, założona z inicjatywy Melchiora Szymanowskiego, który przekazał grunt na cele katolickiego cmentarza, została oficjalnie otwarta 4 listopada 1790 roku. Dwa lata później, w obecności króla, poświęcono ją, a przy jej bramie wzniesiono kościół pw. św. Karola Boromeusza.

Pierwotnie cmentarz zajmował nieco ponad dwa hektary i znajdował się poza granicami ówczesnej Warszawy. Początkowo warszawiacy niechętnie korzystali z miejsca położonego tak daleko od centrum, jednak po zamknięciu innych cmentarzy w latach 30. XIX wieku Powązki stały się główną katolicką nekropolią lewobrzeżnej Warszawy. Z biegiem lat powiększano ich obszar, a rozrastające się miasto wchłonęło dawną podmiejską lokalizację. Dziś Stare Powązki obejmują 43 hektary i są jednym z najważniejszych miejsc pamięci narodowej w Polsce.

– Cmentarz Powązkowski to najstarszy publiczny cmentarz Warszawy, a zarazem serce jej pamięci historycznej – podkreśla dr Rafał Radziwonka z Muzeum Warszawy. – Spoczywają tu osoby zasłużone dla stolicy i całego kraju, a same nagrobki są wyjątkowymi dziełami sztuki.

W czasach zaborów pogrzeby wybitnych Polaków często przeradzały się w manifestacje patriotyczne, mimo sprzeciwu władz carskich. Tu pochowano uczestników wszystkich narodowych powstań, a miejscem szczególnego kultu stał się grób pięciu poległych w manifestacji z 1861 roku.

Kościół św. Karola Boromeusza, dwukrotnie rozbudowywany w XIX wieku, zyskał swoją obecną formę w latach 1890–1895 według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego.

Pod koniec XIX wieku Powązki stały się nekropolią elitarną. W 1884 roku otwarto cmentarz na Bródnie, a w 1912 roku – Cmentarz Wojskowy na Powązkach. W 1925 roku, po śmierci Władysława Reymonta, utworzono Aleję Zasłużonych, gdzie spoczęli m.in. Maria Dąbrowska, Leopold Staff, Stefan Jaracz, Zbigniew Herbert i Krzysztof Kieślowski.

– Znaczenie Starych Powązek opiera się na dwóch filarach: pochowanych tu wybitnych Polakach oraz dziełach wybitnych rzeźbiarzy i architektów – zauważa Marcin Święcicki, przewodniczący Społecznego Komitetu Opieki nad Starymi Powązkami im. Jerzego Waldorffa.

Na Powązkach znajdują się rzeźby autorstwa m.in. Andrzeja Pruszyńskiego, Jakuba Tatarkiewicza, Wacława Szymanowskiego i Xawerego Dunikowskiego. To największy zbiór polskiej rzeźby nagrobnej na otwartym powietrzu.

Po II wojnie światowej stan cmentarza pogarszał się, aż w 1974 roku z inicjatywy Jerzego Waldorffa powołano Społeczny Komitet Opieki nad Starymi Powązkami. Od 1975 roku co roku, na początku listopada, odbywa się tu kwesta na rzecz renowacji zabytkowych nagrobków. W 2024 roku tradycja ta została wpisana na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

Dzięki działalności komitetu odrestaurowano już około 1700 pomników, w tym w ostatnich latach groby rodzin i nauczycieli Fryderyka Chopina.

Dziś Stare Powązki uznawane są za narodowy panteon Polaków – miejsce spoczynku ponad miliona osób, które współtworzyły historię kraju. W 1965 roku nekropolia wraz z kościołem i katakumbami została wpisana do rejestru zabytków, a w 2014 roku – uznana przez prezydenta RP za pomnik historii.

red./PAP