3 maja 1791 roku uchwalono Konstytucję 3 Maja – dokument uznawany za pierwszą konstytucję w Europie i drugą na świecie po amerykańskiej. Ustawa zasadnicza miała wzmocnić osłabioną Rzeczpospolitą i stworzyć warunki do jej dalszego rozwoju politycznego oraz gospodarczego. Mimo ambitnych reform jej realizację przerwała jednak interwencja sąsiednich mocarstw oraz działania konfederacji targowickiej.

Konstytucja była odpowiedzią na kryzys państwa po I rozbiorze Polski z 1772 roku. Zachowując system stanowy, wprowadzała szereg istotnych zmian ograniczających wpływy magnaterii na funkcjonowanie państwa. Ograniczono m.in. udział w sejmikach szlachty nieposiadającej majątku ziemskiego, szczególnie podatnej na korupcję i naciski polityczne. Kryterium pochodzenia szlacheckiego zastąpiono częściowo kryterium majątkowym.

Reforma rozszerzała prawa mieszczan, umożliwiając im nabywanie ziemi oraz uzyskiwanie nobilitacji. Chociaż utrzymano poddaństwo chłopów, konstytucja ograniczała samowolę właścicieli ziemskich wobec włościan. Chłopi zostali objęci ochroną prawa i państwa, a zawierane przez nich umowy nie mogły być dowolnie zrywane przez dziedziców.

Dokument wprowadzał także ważne zmiany ustrojowe. Zniesiono odrębności między Koroną a Litwą, tworząc jednolite struktury administracyjne, wojskowe i skarbowe. Katolicyzm pozostał religią dominującą, przy jednoczesnym zagwarantowaniu tolerancji dla innych wyznań uznawanych przez państwo.

Konstytucja 3 Maja opierała ustrój państwa na zasadzie trójpodziału władzy. Władzę ustawodawczą sprawował dwuizbowy parlament składający się z Izby Poselskiej oraz Senatu, którego rola została ograniczona.

Zniesiono liberum veto, konfederacje oraz instrukcje poselskie, a decyzje sejmowe miały odtąd zapadać większością głosów. Sejm miał zbierać się regularnie co dwa lata, a co 25 lat planowano zwoływanie specjalnego sejmu konstytucyjnego w celu rewizji ustawy zasadniczej.

Władzę wykonawczą powierzono królowi i Straży Praw – organowi składającemu się z prymasa oraz pięciu ministrów odpowiedzialnych za najważniejsze obszary funkcjonowania państwa. Król przewodniczył pracom tego organu i sprawował zwierzchnictwo nad armią w czasie wojny.

Zniesiono również wolną elekcję, zastępując ją zasadą dziedziczności tronu po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Konstytucja przewidywała także reformę sądownictwa oraz utworzenie stałych sądów ziemskich i miejskich. Planowane zmiany nie zostały jednak w pełni wdrożone. Już w 1792 roku reformy zostały zahamowane przez konfederację targowicką oraz rosyjską interwencję zbrojną.

Mimo krótkiego obowiązywania Konstytucja 3 Maja stała się symbolem walki o nowoczesne i suwerenne państwo, a przez kolejne pokolenia była źródłem inspiracji dla ruchów niepodległościowych.

Centralne uroczystości w Warszawie

Główne obchody Święta Narodowego Trzeciego Maja w 2026 roku odbędą się w Warszawie z udziałem prezydenta Karola Nawrockiego oraz pierwszej damy Marty Nawrockiej.

Uroczystości rozpoczną się o godz. 9.00 mszą świętą w intencji Ojczyzny w Bazylice Archikatedralnej św. Jana Chrzciciela.

Następnie o godz. 10.30 na Zamku Królewskim odbędzie się ceremonia wręczenia odznaczeń państwowych połączona z wystąpieniem prezydenta RP.

W dalszej części dnia na Zamku Królewskim zaplanowano uroczystość powołania Rady Nowej Konstytucji.

Kulminacyjnym momentem obchodów będzie uroczystość na placu Zamkowym o godz. 12.00. Podczas wydarzenia przewidziano kolejne przemówienie prezydenta Karola Nawrockiego.

W ramach obchodów swoje drzwi dla zwiedzających otworzy również Kancelaria Prezesa Rady Ministrów. W godzinach 9.00–17.00 będzie można zobaczyć oryginał Konstytucji 3 maja z 1791 roku.