Jak Słowianie zmienili DNA Europy

Nowoczesne badania DNA otwierają zupełnie nowy rozdział w historii Europy. Analizy genetyczne starożytnych szczątków wykazały, że od VI do VIII wieku n.e. w Europie Środkowej i Wschodniej dokonała się prawdziwa rewolucja demograficzna. Tereny dzisiejszej Polski, Ukrainy, wschodnich Niemiec i północnych Bałkanów zostały zdominowane przez ludność przybyłą ze wschodu – aż w ponad 80 procentach. To wnioski z największego jak dotąd badania kopalnego DNA populacji słowiańskich, opublikowanego właśnie w prestiżowym czasopiśmie „Nature”.

Naukowy przełom

Za projektem stoi międzynarodowy zespół badaczy z Niemiec, Austrii, Polski, Czech i Chorwacji, pracujący w ramach konsorcjum HistoGenes. Naukowcy przebadali ponad 550 starożytnych genomów – materiału genetycznego wydobytego z kości i zębów sprzed półtora tysiąca lat. To pierwsza tak szeroka analiza DNA dawnych populacji słowiańskich.

W badaniach uczestniczyły również polskie ośrodki naukowe: m.in. Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Warszawski, UMCS w Lublinie, Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Rzeszowski, Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN oraz Muzeum im. ks. Stanisława Staszica w Hrubieszowie.

Słowiańska zagadka

Historycy od dawna spierali się, czy Słowianie rozpowszechnili się dzięki masowym migracjom, czy raczej poprzez powolną „slawizację” lokalnych społeczności. Problem w tym, że wczesne społeczności słowiańskie pozostawiły po sobie niewiele śladów – palili zmarłych, mieszkali w prostych chatach, wytwarzali skromną ceramikę i nie posługiwali się jeszcze pismem.

Nowe dane genetyczne po raz pierwszy dają twarde dowody. Pokazują, że Słowianie wywodzili się z obszaru pomiędzy Dniestrem a Donem – regionu, który od dawna wskazywali archeolodzy i językoznawcy jako „kolebkę Słowiańszczyzny”.

Rewolucja w Europie Środkowej

Migracje rozpoczęte w VI wieku n.e. zmieniły niemal całkowicie skład genetyczny mieszkańców Europy Środkowo-Wschodniej. Wschodnie Niemcy i Polska zostały zasiedlone w ogromnej większości przez przybyszów ze wschodu. W Polsce wcześniejsza ludność, powiązana genetycznie ze Skandynawią i Europą Północną, w dużej mierze zniknęła, ustępując miejsca nowym mieszkańcom – przodkom współczesnych Polaków, Ukraińców i Białorusinów.

Świadczą o tym m.in. najstarsze słowiańskie groby szkieletowe odkryte w Gródku nad Bugiem. Pokazują one, że proces ten nie był całkowicie jednorodny – widać bowiem również ślady mieszania się migrantów z miejscową ludnością.

Migracje rodzin, nie armii

Badania dowodzą, że ekspansja Słowian różniła się od głośnych wędrówek Gotów, Longobardów czy Hunów. Słowianie nie tworzyli wielkich armii ani państwowych struktur. Przemieszczali się raczej w grupach rodzinnych, zakładając elastyczne wspólnoty oparte na więzach krewniaczych. Migracje nie miały charakteru jednolitego „marszu ludów” – były raczej mozaiką różnych wędrówek, które w każdym regionie przebiegały inaczej.

„To nie była jedna, wspólna tożsamość słowiańska, lecz wiele równoległych historii i doświadczeń” – podkreślają autorzy badania.

Ostatnia wielka fala

Wschodnie Niemcy stanowią przykład tej przemiany w skali makro. Po upadku królestwa Turyngii aż 85 proc. tamtejszej populacji stanowili nowi osadnicy ze wschodu.

Zdaniem badaczy była to ostatnia tak wielka fala migracji w Europie, która trwale ukształtowała zarówno genetyczny, jak i językowy krajobraz kontynentu. To właśnie dzięki niej języki słowiańskie stały się dziś jedną z największych rodzin językowych w Europie, używaną przez ponad 300 milionów ludzi.

Nowe odkrycia genetyków przypominają nam, że historia Europy to nie tylko dzieje imperiów i bitew, ale także – a może przede wszystkim – historia zwykłych ludzi, którzy w rodzinnych grupach przemieszczali się, osiedlali i tworzyli fundamenty współczesnych narodów.

red./PAP