Pałac Kultury i Nauki w Warszawie: historia, inspiracje i przemiany niedaleko Ciebie

Choć wybudowany jako „dar Stalina”, Pałac Kultury i Nauki nie jest wyłącznie symbolem socrealizmu. Architekci tłumaczą, że jego forma to efekt splotu inspiracji – od amerykańskiego art déco po polski klasycyzm. 70 lat po otwarciu PKiN nadal wywołuje emocje – zarówno estetyczne, jak i polityczne.

Dokładnie 21 lipca 1955 roku o godzinie 16.00 w centrum Warszawy oddano do użytku Pałac Kultury i Nauki – monumentalny wieżowiec, który przez lata był drugim najwyższym budynkiem Europy. Wyższy był tylko moskiewski Uniwersytet Łomonosowa. Oficjalnie gmach powstał jako prezent od Związku Radzieckiego dla Polski, jednak jego projekt – jak dziś podkreślają architekci – czerpał garściami z historii architektury światowej, nie tylko sowieckiej.

Socrealizm z amerykańskim rodowodem

PKiN – choć nazwany „pałacem” – to typowy drapacz chmur. Wzorowany był na tak zwanych „Siedmiu Siostrach Stalina”, czyli moskiewskich wieżowcach budowanych od końca lat 40. Jednak – jak podkreślają Marta i Tomasz Gerasowie z Pracowni Projektowej Architektura Klasyczna – inspiracje sięgają znacznie dalej.

– Socrealizm, choć politycznie podporządkowany, estetycznie nie był aż tak oryginalny. Czerpał z klasycyzmu, modernizmu, ale też – co widać w PKiN – z amerykańskiego art déco – mówi Marta Geras. – To budynek bardziej uwikłany w przeszłość niż mogłoby się wydawać.

Socrealistyczne wieżowce z Moskwy powstały zresztą dzięki doświadczeniom architektów radzieckich, którzy w latach 20. i 30. XX wieku pracowali w Stanach Zjednoczonych. Jednym z nich był Wiaczesław Ołtarzewski, który po dekadzie spędzonej w USA wdrożył amerykańskie technologie i estetykę do sowieckiego budownictwa.

Rudniew w Polsce, Rudniew w Ameryce

Projektant warszawskiego Pałacu – Lew Rudniew – także odwiedził Stany Zjednoczone. Ale zanim przystąpił do pracy nad PKiN, objechał Polskę: Kraków, Sandomierz, Kazimierz Dolny, Przemyśl. Elementy stylu narodowego miały być widoczne w gmachu, od attyk nawiązujących do Zamościa po klasycystyczne kolumnady inspirowane Teatrem Wielkim.

– Widać szczere próby nadania gmachowi polskiego charakteru. Niestety, nie wystarczyły, by budynek wtopił się w krajobraz Warszawy. Jego urbanistyczna forma – samotny gigant na środku placu – jest bardziej rosyjska niż polska – ocenia Tomasz Geras.

Architekci wskazują też na zapomniany przedwojenny projekt Wieży Niepodległości Juliusza Nagórskiego z 1934 roku. Choć nie ma dowodów na inspirację, podobieństwo do późniejszego PKiN-u jest uderzające.

Przemiana i trwanie

Fasada Pałacu wykonana z płytek ceramicznych w latach 50. miała odcień kremowy, dziś zszarzała. Zegar Milenijny pojawił się dopiero w 2000 roku. Iglica z czasem została zabudowana antenami. W 2007 roku budynek wpisano do rejestru zabytków.

PKiN przez lata dzielił warszawiaków, jednak nadal organizowane są wokół niego wielkie wydarzenia kulturalne, działa tu teatr, kino, muzea, uczelnia.