Zrobione rękami, nie maszyną

Zabawkarstwo drewniane z Brzózy Stadnickiej oraz lasowiacka tradycja wyrobu zabawek w widłach Wisły i Sanu znalazły się wśród najnowszych wpisów na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego – poinformowało w piątek Ministerstwo Kultury.

Oba wpisy dokumentują żywe tradycje rzemieślnicze z terenu województwa podkarpackiego, ukazując bogactwo lokalnych form drewnianego zabawkarstwa, które przez dziesięciolecia stanowiły ważny element kultury wiejskiej regionu.

Historia wyrobu zabawek w Brzózy Stadnickiej sięga końca XIX wieku i wiąże się z postacią Marcina Guzego (1872–1924), uznawanego za twórcę pierwszych drewnianych koników w tej miejscowości. Największy rozkwit zabawkarstwa brzozańskiego przypadł na okres powojenny – wówczas działało tam ponad 50 wytwórców. Dziś tradycja ta jest podtrzymywana głównie przez Ryszarda Marcińca i Jana Dudziaka, którzy wiernie odtwarzają dawne wzory, techniki i estetykę rzemiosła. Współczesna oferta obejmuje nie tylko klasyczne koniki i proste instrumenty, ale także taczki, kołyski, wózki oraz zabawki ruchome, takie jak ptaki klepaki, kurki dziobiące czy terkoczące kółka.

Z kolei lasowiackie zabawkarstwo drewniane, rozwijające się na obszarze między Wisłą a Sanem, jest głęboko zakorzenione w kulturze Lasowiaków – dawnych mieszkańców północnej części Puszczy Sandomierskiej. Jego wyróżnikiem pozostaje oszczędna, surowa forma. Zabawki wykonywano z niebarwionego drewna, bez zdobień i malatury, co podkreślało ich użytkowy i naturalny charakter. Obecnie tradycję tę kontynuuje Jan Puk, tworząc zarówno proste przedmioty – ptaszki, gwizdki czy grzechotki – jak i bardziej złożone, mechaniczne konstrukcje ukazujące sceny z życia dawnej lasowiackiej wsi. Proces wytwarzania trwa przez cały rok i odbywa się w zgodzie z rytmem natury oraz dawnymi zasadami rzemiosła.

Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego, tworzona od 2013 roku, obejmuje obecnie 124 pozycje. Dokumentuje ona żywe tradycje, zwyczaje i umiejętności, które są przekazywane z pokolenia na pokolenie i stanowią istotny element kulturowej tożsamości regionów.

red./PAP