Zobacz, jak rodziła się Warszawa z popiołów. Bezcenne fotografie Nitscha

Pasaż Simonsa, Pałac Teppera, Instytut Propagandy Sztuki – to tylko niektóre z budynków, których nie znajdziemy już na mapie stolicy. Dzięki niezwykłym fotografiom Andrzeja Nitscha możemy jednak zobaczyć, jak wyglądała Warszawa po wojennej katastrofie i jak krok po kroku podnosiła się z ruin. Współpraca Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego z Domem Spotkań z Historią zaowocuje wkrótce plenerową wystawą wybranych zdjęć.

– Kolekcja fotografii Andrzeja Nitscha to wyjątkowe świadectwo odbudowy Warszawy, ale także nieocenione źródło wiedzy o przedwojennych budynkach, które zniknęły na zawsze lub odrodziły się w nowej formie – podkreśla Aldona Machnowska-Góra, zastępczyni prezydenta m.st. Warszawy. – W 80. rocznicę odbudowy naszego miasta chcemy szczególnie docenić znaczenie tych zdjęć. Warszawa wciąż się zmienia i wciąż potrafi zaskakiwać – kolekcja Nitscha pozwala patrzeć na nią z szacunkiem i emocją.Tysiące kadrów z przeszłości

W zbiorach Instytutu Strat Wojennych znajduje się wyjątkowa kolekcja fotografii dokumentujących zniszczenia Warszawy tuż po II wojnie światowej. Ich autor, Andrzej Nitsch (1911–2002), architekt i absolwent Politechniki Lwowskiej, pracował w Biurze Odbudowy Stolicy. Z niezwykłą systematycznością uwieczniał ruiny, proces odbudowy i znikające kamienice. Pozostawił po sobie około 4 tysięcy zdjęć.

– Niezwykłe jest to, że 80 lat po wojnie wciąż odnajdują się pamiątki ukryte w domowych archiwach czy na strychach. Kolekcja Nitscha trafiła do nas właśnie w taki sposób – od spadkobierców, którzy przez lata ją przechowywali – mówi Bartosz Gondek, dyrektor Instytutu Strat Wojennych. – Dziś zbiór został już zabezpieczony, skatalogowany i zdigitalizowany, by stać się trwałym źródłem wiedzy o powojennej Warszawie.

Każda fotografia została przez autora ręcznie opisana – z podaniem ulicy, daty i tajemniczego numeru, którego znaczenia dotąd nie udało się rozszyfrować. Choć część odbitek nosi ślady czasu, a nawet zniszczeń dokonanych przez gryzonie, cały zbiór jest dziś bezpieczny i gotowy do dalszych badań.

Zdjęcia ukazują nie tylko ogrom wojennych zniszczeń, lecz także pierwsze oznaki odradzającego się miasta – w tym budowę trasy W-Z, jednej z najważniejszych powojennych inwestycji. Szczególnie interesujące są pary fotografii wykonane w odstępie roku, np. w 1946 i 1947, które pokazują tempo przemian urbanistycznych.

Miejsca, których już nie ma

W kolekcji można zobaczyć zarówno dobrze znane budynki, które wróciły na mapę stolicy – Zamek Królewski, gmach Sejmu RP przy ul. Wiejskiej czy siedzibę Towarzystwa Kredytowo Ziemskiego (obecne Państwowe Muzeum Etnograficzne) – jak i te, które bezpowrotnie zniknęły: Pasaż Simonsa przy ul. Długiej 50, Pałac Teppera przy ul. Miodowej 7 czy Instytut Propagandy Sztuki przy ul. Królewskiej 13.

Na zdjęciach odnaleźć można również mniej znane perły architektury – zarówno odbudowane, jak Pałac Symonowiczów przy ul. Solec 37, dawne Gimnazjum św. Jana Kostki przy ul. Traugutta 1 (dziś Wydział Filozofii UW) czy Dom PKO przy ul. Ludnej 9, jak i te, które przepadły na zawsze – m.in. kamienicę przy Krakowskim Przedmieściu 40, dawną siedzibę Kuriera Warszawskiego, czy Konserwatorium Muzyczne przy ul. Okólnik 1.

Świadectwo strat i odrodzenia

Kolekcja Andrzeja Nitscha to nie tylko wyjątkowy materiał wizualny, ale przede wszystkim poruszające świadectwo strat wojennych i siły odbudowy Warszawy.
Dzięki współpracy Instytutu Strat Wojennych, m.st. Warszawy oraz Domu Spotkań z Historią, fotografie te zostaną wkrótce zaprezentowane szerokiej publiczności – by przypomnieć, że historia stolicy wciąż kryje wiele nieodkrytych historii.

red./um warszawa