Tu leży żołnierz, który walczył za nas wszystkich – 100 lat narodowej pamięci

2 listopada 1925 roku, dokładnie sto lat temu, w Warszawie spoczęła trumna z ciałem bezimiennego żołnierza ekshumowanego z Cmentarza Obrońców Lwowa. Złożono ją w centralnej części nowo powstałego Grobu Nieznanego Żołnierza – symbolicznego miejsca pamięci o wszystkich, którzy oddali życie za Ojczyznę.

Idea i początki

Pomysł uhonorowania bezimiennych żołnierzy narodził się po I wojnie światowej we Francji. W Polsce pierwsze inicjatywy podjęto już w 1921 roku, gdy w Warszawie powołano Komitet Uczczenia Poległych 1914–1921 oraz stowarzyszenie Polski Żałobny Krzyż. Dzięki społecznym zbiórkom zgromadzono ponad 115 tysięcy polskich marek, co skłoniło władze państwowe do zaangażowania się w projekt.

W 1923 roku, z inicjatywy prezydenta Stanisława Wojciechowskiego, powołano Tymczasowy Komitet Organizacyjny Budowy Pomnika Nieznanego Żołnierza. Działania nabrały tempa po umieszczeniu na Placu Saskim tablicy z napisem: „Nieznanemu Żołnierzowi poległemu za Ojczyznę”. Ostatecznie to właśnie Plac Saski wybrano jako lokalizację pomnika.

Budowa i uroczyste złożenie trumny

24 stycznia 1925 roku Rada Ministrów, na wniosek gen. Władysława Sikorskiego, zatwierdziła budowę Grobu w arkadach Pałacu Saskiego. Autorem projektu został rzeźbiarz Stanisław Ostrowski.

Centralną część pomnika zajęła płyta z napisem:
„Tu leży żołnierz polski poległy za Ojczyznę”.
Trumna z ciałem żołnierza została wybrana w sposób symboliczny – spośród 15 pól bitewnych los wskazał Lwów. 29 października 1925 roku na Cmentarzu Orląt Lwowskich ekshumowano trzy bezimienne groby. Wybór trumny, jak się później okazało zawierającej szczątki żołnierza w maciejówce z orzełkiem, dokonała Jadwiga Zarugiewiczowa, matka poległego obrońcy Lwowa.

Po nabożeństwie w katedrze lwowskiej trumna została przewieziona uroczyście do Warszawy. 2 listopada 1925 roku, po mszy w katedrze św. Jana, kondukt z trumną dotarł na Plac Saski. Złożono ją w grobowcu wraz z aktem erekcyjnym, urnami z ziemią z 14 pól bitewnych oraz srebrnym wieńcem od prezydenta RP. Uroczystość zgromadziła tłumy warszawiaków, przedstawicieli władz, duchowieństwa i gości zagranicznych.

Wojna i odbudowa

Podczas okupacji niemieckiej Grób Nieznanego Żołnierza był miejscem patriotycznych manifestacji. W grudniu 1944 roku Niemcy wysadzili Pałac Saski, jednak fragment z Grobem ocalał. Już w 1945 roku rozpoczęto prace nad jego odbudową.

Architekt Zygmunt Stępiński odtworzył trzy środkowe arkady pałacu, wzbogacając je o motywy orła (bez korony) oraz krzyży Virtuti Militari, Grunwaldu i Walecznych. Nowa płyta nagrobna upamiętniała walki Polaków z faszyzmem i hitleryzmem. Ponowne uroczyste odsłonięcie Grobu odbyło się 8 maja 1946 roku.

Lata powojenne i współczesność

W kolejnych dekadach pomnik kilkakrotnie restaurowano. W 1965 roku wpisano go do rejestru zabytków, a w 1979 roku odwiedził go papież Jan Paweł II. Po 1989 roku przywrócono przedwojenne tablice z nazwami bitew oraz dodano nowe, upamiętniające najważniejsze miejsca walk Polaków z różnych epok – od Cedyni po Monte Cassino.

Dziś Grobowi Nieznanego Żołnierza towarzyszy całodobowa warta honorowa żołnierzy Batalionu Reprezentacyjnego Wojska Polskiego. Przy pomniku płonie wieczny znicz, a w dni świąt państwowych odbywają się tu uroczyste zmiany wart i składanie wieńców przez najwyższe władze państwowe.

Grób Nieznanego Żołnierza – ocalały z wojennej pożogi symbol pamięci i ofiary – pozostaje jednym z najważniejszych miejsc w historii i tożsamości polskiego narodu.

red./PAP