Nie ma bezpiecznego palenia

Coraz częściej słyszymy, że e-papierosy, podgrzewacze tytoniu czy saszetki nikotynowe są „mniej szkodliwą” alternatywą dla tradycyjnych papierosów. Zdaniem lekarzy i ekspertów zdrowia publicznego to jednak niebezpieczna narracja, która może wprowadzać w błąd zarówno pacjentów, jak i opinię publiczną.

Polskie Towarzystwo Onkologiczne oraz Polskie Towarzystwo Kardiologiczne postanowiły zareagować na rosnącą popularność takiego przekazu. Wspólnie wystosowały stanowisko, w którym jasno wskazują: wszystkie produkty nikotynowe – niezależnie od formy – niosą ryzyko zdrowotne i powinny podlegać takim samym, rygorystycznym regulacjom.

Pod dokumentem podpisali się przedstawiciele najważniejszych instytucji zajmujących się zdrowiem publicznym w Polsce, w tym Narodowego Instytutu Onkologii, Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH oraz biura Światowej Organizacji Zdrowia w Polsce. Eksperci są zgodni – obecny stan wiedzy naukowej nie potwierdza, że nowe produkty nikotynowe spełniają założenia strategii tzw. redukcji szkód („harm reduction”).

Światowa Organizacja Zdrowia w najnowszym dokumencie dotyczącym kontroli tytoniu podkreśla, że każdy produkt zawierający nikotynę niesie ryzyko zarówno zdrowotne, jak i ryzyko uzależnienia. Jednocześnie WHO zwraca uwagę, że narracja o „redukcji szkód” bywa wykorzystywana przez branżę tytoniową jako element strategii marketingowej, mającej utrzymać i poszerzyć rynek.

W praktyce wygląda to często zupełnie inaczej, niż sugerują reklamy czy przekazy marketingowe.

– Pacjenci bardzo często słyszą, że e-papierosy czy inne nowoczesne formy palenia mogą pomóc im zerwać z nałogiem. Tymczasem rzeczywistość jest dużo bardziej skomplikowana. Coraz częściej widzimy osoby, które zamiast rzucić palenie, zaczynają używać obu produktów jednocześnie – mówi dr Małgorzata Czajkowska-Malinowska, prezes Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc.

Jak podkreśla, w poradniach pojawia się już wielu pacjentów uzależnionych zarówno od tradycyjnych papierosów, jak i od e-papierosów.

Eksperci przypominają, że aby jakąkolwiek interwencję uznać za element strategii redukcji szkód, musi ona spełniać bardzo konkretne warunki. Przede wszystkim powinna wykazywać wyraźnie niższe i potwierdzone klinicznie ryzyko zdrowotne w długim okresie oraz być częścią systemu leczenia uzależnień.

Tymczasem e-papierosy, systemy podgrzewania tytoniu (HTP) czy saszetki nikotynowe nie spełniają tych kryteriów.

Nie są produktami leczniczymi, nie mają standaryzowanego dawkowania nikotyny, nie zostały zatwierdzone jako element terapii uzależnień i nie funkcjonują w systemie leczenia uzależnień. W konsekwencji – jak podkreślają specjaliści – nie mogą być traktowane jako narzędzia wspierające rzucanie palenia.

Problem dotyczy również składu aerozoli wytwarzanych przez te produkty. Zawierają one m.in. aldehydy, nitrozoaminy czy metale ciężkie – substancje toksyczne i potencjalnie rakotwórcze. Co więcej, dla wielu z nich nie istnieje bezpieczny poziom ekspozycji.

Długoterminowe skutki zdrowotne używania tych produktów wciąż pozostają nie do końca poznane.

Szczególne zaniepokojenie ekspertów budzi rosnąca popularność e-papierosów wśród młodzieży. Światowa Organizacja Zdrowia zwraca uwagę na agresywny marketing produktów smakowych, który w dużej mierze trafia właśnie do młodych odbiorców.

Dane z badania Global Youth Tobacco Survey pokazują skalę zjawiska w Polsce. W 2022 roku e-papierosy używało aż 23,4 proc. dziewcząt oraz 21,2 proc. chłopców w wieku 13–15 lat. Dla tytoniu podgrzewanego odsetki wynosiły odpowiednio 10,4 proc. i 9,7 proc., a dla papierosów tradycyjnych – 12,3 proc. i 11,2 proc.

Lekarze przypominają, że młody organizm jest szczególnie podatny na działanie nikotyny.

– W dodatku wciąż nie mamy pełnej wiedzy o składzie wielu e-papierosów. Zawarte w nich substancje mogą wpływać m.in. na układ nerwowy, funkcje poznawcze czy zdolność koncentracji – podkreśla prof. Paweł Koczkodaj z Zakładu Epidemiologii i Prewencji Pierwotnej Nowotworów Narodowego Instytutu Onkologii w Warszawie.

Jak dodaje, jeden e-papieros może zawierać ilość nikotyny odpowiadającą nawet kilkunastu czy kilkudziesięciu paczkom tradycyjnych papierosów. Tymczasem młodzi ludzie często korzystają z nich przez cały dzień.

Zdaniem ekspertów narracja o „bezpieczniejszej alternatywie” może sprzyjać inicjacji nikotynowej i utrwalaniu uzależnienia.

Zamiast ograniczać epidemię nikotynizmu, nowe produkty często prowadzą do tzw. wieloproduktowego używania – sytuacji, w której jedna osoba korzysta jednocześnie z kilku form nikotyny. W efekcie całkowite obciążenie zdrowotne populacji może rosnąć, a nie maleć.

– Branża tytoniowa od lat potrafi bardzo atrakcyjnie opakować swoje produkty – zauważa dr Nina Berdzuli, przedstawicielka WHO w Polsce. – Najpierw pojawiły się cienkie papierosy, które miały być rzekomo mniej szkodliwe. Dziś podobną narrację widzimy wokół nowych produktów nikotynowych. Opakowanie czy nowoczesna technologia nie zmieniają jednak faktu, że nikotyna i tytoń pozostają substancjami silnie uzależniającymi i szkodliwymi dla zdrowia.

Polskie Towarzystwo Onkologiczne i Polskie Towarzystwo Kardiologiczne podkreślają, że obecne dowody naukowe nie pozostawiają wątpliwości: nowe produkty nikotynowe nie spełniają kryteriów strategii redukcji szkód.

Eksperci apelują o objęcie wszystkich produktów tytoniowych i nikotynowych pełnymi regulacjami zgodnymi z międzynarodową konwencją WHO dotyczącą kontroli tytoniu.

Podkreślają też, że jedynymi metodami ograniczania szkód o potwierdzonej skuteczności pozostają nikotynowa terapia zastępcza oraz leki stosowane w leczeniu uzależnienia od nikotyny – czyli rozwiązania, które zostały dokładnie przebadane i zatwierdzone jako produkty lecznicze.

Priorytetem zdrowia publicznego – zaznaczają specjaliści – powinna być przede wszystkim ochrona dzieci i młodzieży: ograniczanie dostępności produktów nikotynowych, zmniejszanie ich atrakcyjności marketingowej oraz wspieranie skutecznych metod leczenia uzależnienia.