Królikarnia skrywa jego życie jak thriller. 150 lat Dunikowskiego – nie przegap!

Xawery Dunikowski przeniósł się z Krakowa do Warszawy, aby objąć stanowisko profesora rzeźby w Szkole Sztuk Plastycznych. To właśnie tu poznał miłość swojego życia. – Był zafascynowany Sarą Lipską – jej urodą, niezależnością i wrażliwością – podkreśla Ewa Ziembińska, kuratorka Muzeum Rzeźby im. Xawerego Dunikowskiego w Królikarni.

Autor jednych z najważniejszych dzieł polskiej rzeźby nowoczesnej był także malarzem. W swoich pracach – zarówno rzeźbach, jak i obrazach – potrafił zawrzeć niezwykłe, niepokojące napięcie. Podczas ponad pięćdziesięciu lat twórczej aktywności stworzył wybitne dzieła, które weszły do historii sztuki. 24 listopada mija 150 lat od jego urodzin.

Postać artysty

Wyjątkowy talent, charyzma oraz porywczy charakter sprawiły, że Dunikowskiego postrzegano jako ekscentryka i oryginała. Jego emocjonalność pogłębiły traumatyczne doświadczenia II wojny światowej, zwłaszcza pobyt w obozie koncentracyjnym Auschwitz i wielokrotne zagrożenia życia.

Już jednak przed wojną wzbudzał skrajne emocje. W 1904 roku krytyk Cezary Jellenta pisał o nim: „Wśród wilkołaków nowoczesnej rzeźby Rodina, Meuniera, Vigelanda, Biegasa, Flauma – ten jest najmłodszy i najdzikszy.”

Dunikowski urodził się 24 listopada 1875 roku w Krakowie, w rodzinie szlacheckiej herbu Habdank. Studiował w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych pod kierunkiem Alfreda Dauna i Konstantego Laszczki.

Pierwsze wystawy i początki sławy

Debiutował w 1902 roku w Krakowie. Jego pierwsza wystawa wzbudziła ostre reakcje – niektórzy krytycy nazywali jego prace „straszydłami gipsowymi”. Jednocześnie nie brakowało zachwytów i głosów uznania. Dziś wczesny okres jego twórczości uważa się za jedno z najciekawszych zjawisk w sztuce europejskiej początku XX wieku. W tym czasie powstały m.in. Macierzyństwo (ok. 1904), cykl Kobiety brzemienne (1906) oraz Ewa (1906).

Po ukończeniu studiów objął profesurę w Warszawie. Tam też, w 1905 roku, doszło do głośnego incydentu – podczas sprzeczki w restauracji śmiertelnie postrzelił malarza Wacława Pawliszaka. Został aresztowany, jednak zwolniono go za kaucją.

Sara Lipska i życie uczuciowe

W 1908 roku związał się z Sarą Lipską, swoją studentką. Para doczekała się córki – Marii Xawery, jedynego dziecka rzeźbiarza. – Fascynacja trwała aż do jego śmierci, choć Sara nie była jedyną kobietą w jego życiu – zaznacza kuratorka Królikarni. Artysta wielokrotnie portretował Lipską, a jej rysy rozpoznajemy m.in. w Kobiecie brzemiennej II.

Paryskie lata i droga ku nowoczesności

W 1914 roku Dunikowski wyjechał do Londynu, później do Francji. Krótko wstąpił do Legii Cudzoziemskiej, jednak z powodu zdrowia zrezygnował. Na Montparnassie związał się z międzynarodowym środowiskiem artystycznym. Powstały wtedy rzeźby o geometryzujących formach, zbliżające się do abstrakcji – wśród najważniejszych Autoportret (Idę ku słońcu) i Grobowiec Bolesława Śmiałego.

Powrót do Krakowa i okres międzywojenny

Od 1922 roku był profesorem zwyczajnym krakowskiej ASP. Wychował pokolenia rzeźbiarzy, m.in. Jerzego Bandurę, Marię Jaremę czy Jerzego Beresia.

W międzywojniu stworzył wiele znaczących dzieł: głowy wawelskie (1925–1927), postacie czterech ewangelistów na budynku Seminarium Śląskiego (1927) czy pomnik Józefa Dietla (1936). W latach 30. zadebiutował jako malarz, tworząc m.in. autoportrety oraz portrety Sary Lipskiej i córki.

Auschwitz – doświadczenie graniczne

W 1940 roku trafił do pierwszego transportu z Krakowa do Auschwitz. Otrzymał numer 774. Pracował w komandzie obieraczy kartofli, później w stolarni, gdzie wyrabiał łyżki i saboty. Na polecenie komendanta Hoessa wykonywał także makiety obozu.

W 1943 roku oskarżono go o udział w konspiracji i osadzono w bloku śmierci. Ocalenie zawdzięczał współwięźniom, lekarzom i przyjaciołom, którzy wspierali go paczkami i listami. Po latach wspominał krótko: „Uratowali mnie.”

W powojennych latach utrwalił obozowe doświadczenia w cyklu obrazów Oświęcim (1948–1955), m.in. w przejmujących pracach Boże Narodzenie w Oświęcimiu czy Narodziny życia.

Późniejsze lata i dziedzictwo

Po wojnie kierował katedrą rzeźby na krakowskiej ASP, a od 1955 roku mieszkał już na stałe w Warszawie. W 1959 został profesorem we wrocławskiej Państwowej Szkole Sztuk Plastycznych.

Stworzył m.in. Pomnik Czynu Powstańczego na Górze św. Anny, za który w 1955 roku otrzymał Nagrodę Państwową I stopnia. Władze PRL wielokrotnie go wyróżniały; w 1949 roku został członkiem komitetu obchodów 70. rocznicy urodzin Stalina.

Do najważniejszych dzieł w dorobku Dunikowskiego należą: Macierzyństwo (1900), Tchnienie (1901), Fatum (1904), cykl Kobiety brzemienne (1906), Grobowiec Bolesława Śmiałego (1917), Autoportret (1917).

A gdy biografia artysty budzi niepokój lub kontrowersje, warto spojrzeć na Kobietę brzemienną z 1906 roku – rzeźbę, która w niezwykły sposób odsłania całą tragiczną głębię jego doświadczeń i twórczości.

Źródło: warszwa.tvp.pl