Ci, którzy uczą świat – niezwykła historia Dnia Edukacji Narodowej

14 października obchodzimy Dzień Edukacji Narodowej – święto wszystkich nauczycieli, wychowawców i pedagogów. Data ta upamiętnia powołanie w 1773 roku Komisji Edukacji Narodowej (KEN) – pierwszego w Europie, a zarazem w świecie, ministerstwa oświaty. Jej zadaniem była gruntowna reforma szkolnictwa w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Komisja została ustanowiona przez Sejm Rozbiorowy 14 października 1773 r., na podstawie projektu opracowanego przez Hugona Kołłątaja. Powołanie KEN uznaje się – obok uchwalenia Konstytucji 3 Maja – za jedno z najważniejszych osiągnięć schyłkowego okresu Rzeczypospolitej. Było to przedsięwzięcie, które w duchu oświeceniowych reform łączyło zwaśnione dotąd stronnictwa polityczne we wspólnym celu – odnowy państwa poprzez edukację.

Reforma nauczania i nowoczesny system oświaty

Celem Komisji Edukacji Narodowej było stworzenie systemu nauczania, który „młódź na wiek dalszy potrzebne światła nabywać by miała” – tak, aby młodzi ludzie mogli w dorosłym życiu kierować się rozumem, moralnością i odpowiedzialnością obywatelską.

Choć w nazwie wspomniano o „młodzieży szlacheckiej”, Komisja zakładała dostęp do nauki także dla zdolnych przedstawicieli innych stanów, a nawet kobiet. W latach 1773–1794 KEN opracowała nowoczesną strukturę organizacyjną oświaty – od szkół elementarnych po uniwersytety – oraz wprowadziła nowatorskie programy nauczania obejmujące m.in. nauki przyrodnicze, historię i geografię Polski, język ojczysty i wychowanie obywatelskie.

Dla zapewnienia wysokiego poziomu nauczania powołano Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które opracowywało i tłumaczyło podręczniki przygotowywane przez wybitnych uczonych. Komisja uregulowała również status prawny zawodu nauczyciela i utworzyła pierwsze szkoły pedagogiczne.

Zreorganizowano także uczelnie wyższe – Akademię Krakowską, przemianowaną na Szkołę Główną Koronną, oraz Akademię Wileńską, przekształconą w Szkołę Główną Wielkiego Księstwa Litewskiego. Obie placówki stały się ważnymi ośrodkami naukowymi. Planowano również powołanie Królewskiego Uniwersytetu w Warszawie, którego zalążkiem była utworzona w 1789 roku Szkoła Anatomii i Chirurgii.

Działalność Komisji zakończyła się wraz z utratą niepodległości, jednak wiele jej rozwiązań i idei przetrwało w późniejszych reformach oświaty.

Współczesne obchody Dnia Edukacji Narodowej

Dzień Edukacji Narodowej został ustanowiony w 1982 roku, zastępując wcześniejszy Dzień Nauczyciela. Zapis o nim znajduje się w artykule 74. Karty Nauczyciela, zgodnie z którym:

„W dniu rocznicy utworzenia Komisji Edukacji Narodowej, 14 października każdego roku, obchodzony będzie Dzień Edukacji Narodowej. Dzień ten uznaje się za święto wszystkich pracowników oświaty i jest wolny od zajęć lekcyjnych.”

W tym dniu tradycyjnie wręcza się nauczycielom i pracownikom oświaty odznaczenia i nagrody – m.in. Krzyże Zasługi, Medale Komisji Edukacji Narodowej (najwyższe wyróżnienie resortowe), medale za długoletnią służbę oraz nagrody za wybitne osiągnięcia dydaktyczno-wychowawcze. Uroczystościom często towarzyszy nadanie honorowego tytułu profesora oświaty.

Idea ustanowienia specjalnego święta nauczycieli pojawiła się w Polsce już w 1957 roku, podczas Światowej Konferencji Nauczycielskiej w Warszawie. Choć wówczas proponowano datę 20 listopada, ostatecznie zwyciężyła koncepcja upamiętnienia powołania Komisji Edukacji Narodowej.

Dzień Nauczyciela na świecie

Na świecie święta nauczycieli obchodzone są w różnych terminach.

• Na Tajwanie przypada ono 28 września – w dniu urodzin Konfucjusza.

• W Czechach i na Słowacji nauczyciele świętują 28 marca, w rocznicę urodzin Jana Amosa Komeńskiego – siedemnastowiecznego pedagoga i filozofa, uznawanego za twórcę idei powszechnego nauczania.

  Reklama

Z kolei 5 października obchodzony jest Światowy Dzień Nauczyciela (World Teacher’s Day), ustanowiony przez UNESCO w 1994 roku. Upamiętnia on podpisanie w 1966 r. przez UNESCO i Międzynarodową Organizację Pracy „Rekomendacji w sprawie statusu nauczycieli” – dokumentu definiującego prawa i obowiązki nauczycieli na całym świecie.

W Polsce Światowy Dzień Nauczyciela obchodzony jest głównie przez środowisko akademickie, które uznaje go za swoje święto.

red./PAP