Nie tylko „Dziwny ogród”. 80 lat temu odszedł Józef Mehoffer

8 lipca 1946 roku zmarł Józef Mehoffer – jeden z najwybitniejszych twórców epoki Młodej Polski. Był malarzem, grafikiem, projektantem, ilustratorem i mistrzem witrażu. Pozostawił po sobie dzieła, które do dziś zachwycają rozmachem, precyzją i niezwykłym wyczuciem koloru. Choć najczęściej kojarzony jest z monumentalnymi witrażami oraz obrazem „Dziwny ogród”, jego dorobek znacznie wykracza poza ramy jednego stylu czy jednej dziedziny sztuki.

Był artystą wszechstronnym – takim, który równie swobodnie projektował witraże, malował obrazy, tworzył grafiki, ilustracje książkowe, polichromie, meble czy tkaniny. Wszystko, czego się podejmował, nosiło charakterystyczny ślad jego wyobraźni.

Józef Mehoffer urodził się 19 marca 1869 roku w Ropczycach. Choć rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim, szybko okazało się, że jego prawdziwym żywiołem jest sztuka. Równolegle kształcił się w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych pod kierunkiem Jana Matejki, a później rozwijał talent w Wiedniu i Paryżu. To właśnie tam dzielił pracownię ze Stanisławem Wyspiańskim. Wspólnie odwiedzali galerie, analizowali dzieła dawnych mistrzów i chłonęli artystyczne życie francuskiej stolicy.

Podróże po Europie odegrały ogromną rolę w jego twórczości. Zachwycał się gotyckimi katedrami Francji, studiował sztukę włoskich mozaik i uważnie obserwował architekturę oraz rzemiosło artystyczne. Zdobyte doświadczenia szybko znalazły odbicie w jego własnych projektach.

Przełom nastąpił w 1895 roku. Zaledwie 26-letni Mehoffer wygrał międzynarodowy konkurs na wykonanie witraży do katedry św. Mikołaja we Fryburgu w Szwajcarii. Praca nad tym monumentalnym przedsięwzięciem trwała blisko cztery dekady i stała się dziełem jego życia. Monumentalne kompozycje, sięgające nawet 12 metrów wysokości, do dziś uznawane są za jedne z najwybitniejszych osiągnięć europejskiej sztuki witrażowej. Witraże jego autorstwa można oglądać także m.in. na Wawelu, we Włocławku, Przemyślu czy dawnym Lwowie.

Mehoffer przez lata był również związany z krakowską Akademią Sztuk Pięknych. Wykładał malarstwo dekoracyjne i religijne, trzykrotnie pełnił funkcję rektora uczelni, a do grona jego studentów należał późniejszy ilustrator Jan Marcin Szancer. Był także współzałożycielem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”, jednej z najważniejszych organizacji skupiających twórców przełomu XIX i XX wieku.

Choć Mehoffer pozostawił setki prac, to właśnie „Dziwny ogród” stał się jego najbardziej rozpoznawalnym obrazem. Powstał w latach 1902–1903 podczas letniego pobytu artysty z rodziną pod Krakowem. Na pierwszy rzut oka przedstawia zwyczajną scenę: żonę malarza, ich kilkuletniego syna i nianię spacerujących po rozświetlonym słońcem sadzie.

Im dłużej jednak patrzy się na płótno, tym bardziej odkrywa się jego niezwykłość. Bujna roślinność, intensywne światło i ogromna złota ważka unosząca się nad postaciami sprawiają, że zwykła rodzinna scena zamienia się w pełną symboli opowieść o życiu, naturze i tajemnicy istnienia. To właśnie ta niejednoznaczność od ponad wieku fascynuje historyków sztuki i widzów.

Obraz należy dziś do najcenniejszych dzieł polskiego symbolizmu i znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, gdzie można oglądać go na stałej ekspozycji.

Równie ważne miejsce w dorobku Mehoffera zajmuje „Słońce majowe” – pełen światła i barw obraz przedstawiający werandę rodzinnego domu w Jankówce. Na wielu płótnach artysty powraca także postać jego żony Jadwigi, która stała się jedną z najważniejszych bohaterek jego malarstwa.

Twórczość Mehoffera nie kończyła się na malarstwie. Projektował okładki książek i czasopism, tworzył ilustracje, plakaty, ekslibrisy, a nawet banknoty. To właśnie on zaprojektował przedwojenny banknot stuzłotowy z wizerunkiem słynnego dębu „Józef” z Wiśniowej.

Jego prace były prezentowane nie tylko w Krakowie i Warszawie, ale także na wystawach w Wiedniu, Monachium, Chicago czy St. Louis, zdobywając międzynarodowe nagrody i uznanie krytyków. W czasie II wojny światowej artysta trafił do niemieckiego obozu po wysiedleniu ze Lwowa. Dzięki interwencji dyplomatycznej Watykanu i rządu włoskiego odzyskał wolność i powrócił do Krakowa.

Józef Mehoffer zmarł 8 lipca 1946 roku w Wadowicach. Miał 77 lat. Spoczął na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, pozostawiając po sobie dzieła, które do dziś zachwycają rozmachem, pięknem i niezwykłą umiejętnością łączenia dekoracyjności z głęboką symboliką. Osiemdziesiąt lat po jego śmierci pozostaje jednym z najwybitniejszych artystów w historii polskiej sztuki – twórcą, który potrafił zamknąć światło, kolor i wyobraźnię w formach, które wciąż nie przestają zachwycać.