Dom, który pamięta krzywdę...

Willa przy ulicy Byczyńskiej 1 na warszawskiej Pradze-Południe, niegdyś należąca do Kazimierza Pużaka – jednego z przywódców Polskiej Partii Socjalistycznej i współtwórcy PPS-Frakcji Rewolucyjnej – została oficjalnie wpisana do rejestru zabytków. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków nadał tej decyzji rygor natychmiastowej wykonalności.

W uzasadnieniu decyzji konserwator Marcin Dawidowicz podkreślił, że budynek jest integralną częścią historycznego zespołu urbanistycznego Osiedla Posłów i Senatorów PPS, objętego ochroną konserwatorską. Willa powstała według projektu domu typu A autorstwa Witolda Matuszewskiego i – podobnie jak cała kolonia – reprezentuje popularny w latach 20. XX wieku styl narodowy, zwany także „dworkowym”.

Szczególna wartość obiektu wynika z jego związku z Kazimierzem Pużakiem (1883–1950) – wybitnym politykiem, posłem na Sejm, sekretarzem generalnym i skarbnikiem PPS oraz jedną z kluczowych postaci polskiego ruchu socjalistycznego. W czasie II wojny światowej Pużak był wiceprzewodniczącym Robotniczego Komitetu Obrony Warszawy, a po wojnie został aresztowany przez NKWD i skazany w pokazowym moskiewskim „procesie szesnastu” w 1945 roku. Po konfiskacie jego majątku willa przy ul. Byczyńskiej 1 przeszła w ręce państwa; jeden z lokali zamieszkiwała po wojnie jego żona, Jadwiga Pużak.

Pomimo licznych powojennych przekształceń budynek w znacznym stopniu zachował oryginalny układ funkcjonalno-przestrzenny. Jak podkreślił konserwator, willa jest nie tylko materialnym śladem obecności Pużaka, lecz także cennym obiektem do badań nad architekturą willową lat 20. XX wieku oraz dorobkiem Witolda Matuszewskiego.

Budynek znajduje się na terenie tzw. Kolonii Praussa – Osiedla Posłów i Senatorów PPS, wzniesionego w latach 1925–1927 przez Spółdzielnię Mieszkaniową „Domy Spółdzielcze”. W 1925 roku spółdzielnia zakupiła 28 niezabudowanych działek na Grochowie z przeznaczeniem pod nowoczesne osiedle dla działaczy PPS oraz przedstawicieli środowisk naukowych i artystycznych. Wśród mieszkańców znaleźli się m.in. Kazimierz Pużak, Tomasz Arciszewski, Roman Kutyłowski i Stanisław Siedlecki.

Projekt urbanistyczny i architektoniczny kolonii opracował Witold Matuszewski, a realizację powierzono Warszawskiemu Przedsiębiorstwu Budowlanemu S.A. Powstał zespół 28 budynków: wolnostojących domów typu A oraz bliźniaków typu B. Willa przy Byczyńskiej 1 jest jednym z dziesięciu obiektów wzniesionych w typie A i należała do Pużaka co najmniej od 1929 roku.

Budynek przetrwał II wojnę światową bez poważniejszych zniszczeń, jednak po 1949 roku został znacjonalizowany i podzielony na jednoizbowe mieszkania komunalne. Po 2000 roku przeprowadzono m.in. wymianę części stolarki okiennej i drzwiowej oraz pokrycia dachowego. Willa była użytkowana do 2024 roku.

red./PAP