Warszawskie osiedle Muranów Południowy wpisane do rejestru zabytków

Wpisałem do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego historyczny układ urbanistyczny i zespół budowlany Osiedla Muranów Południowy położony w Warszawie – leżący na terenie dzielnic: Śródmieścia i Woli - poinformował mazowiecki wojewódzki konserwator zabytków prof. Jakub Lewicki.

Chodzi o osiedle w granicach określonych przebiegiem ulic: aleja „Solidarności”, ulica Generała Władysława Andersa, ulica Nowolipie, ulica Ludwika Zamenhofa, ulica Dzielna, ulica Józefa Bellottiego, ulica Wolność, ulica Żytnia, ulica Żelazna (do skrzyżowania z aleją „Solidarności”).

Konserwator zaznaczył, że postępowanie objęło układ urbanistyczny Osiedla Muranów Południowy oraz zespół budowlany współtworzący to założenie.

Osiedle ostało wzniesione w latach 1949 – 1956 jako południowa część ówczesnej śródmiejskiej dzielnicy mieszkaniowej. W 1948 r. Zakład Osiedli Robotniczych (ZOR) powierzył realizację projektu prof. arch. Bohdanowi Lachertowi. W projekcie Muranowa Południowego uczestniczył ponadto zespół XI Pracowni Zakładów Osiedli Robotniczych - złożony z asystentów, techników i studentów. Prace realizowało Przedsiębiorstwo Budowy Osiedli Robotniczych (BOR) Muranów. Materiałów budowlanych po 1950 r. dostarczał Kombinat Muranów. Zespołem rzeźbiarskim kierował rektor ASP w Warszawie Franciszek Strynkiewicz.

"Ze względu na lokalizację powstającego osiedla, pokrywającą się w części z obszarem Getta Warszawskiego, które zostało zrównane z ziemią 16 maja 1943 roku, teren pokryty był 3 metrową warstwą gruzów. Obszar wyznaczony pod nową zabudowę stanowił wyzwanie dla projektantów – nie dawał punktu zaczepienia architektonicznego, ale w związku z tym pozostawiał swobodę projektu. Jedynym odnośnikiem w planowaniu była zachowana infrastruktura podziemna oraz budowana Trasa W-Z i N-S. Osiedle Muranów Południowy jednak w znacznej części odtwarza przebieg ulic dawnej dzielnicy Północnej, wyznaczonych na podstawie zachowanej podziemnej infrastruktury" - wyjaśnił prof. Lewicki.

Konserwator zaznaczył, że celem wznoszonego osiedla było połączenie aspektów praktycznych i ideowych. "W architekturze i planowaniu wprowadzono modernistyczne rozwiązania. Osiedle wznoszono dla 40 tysięcy robotników, o standardzie niedostępnym dla nich przed wojną. Ponadto Muranów, wzniesiony na gruzach getta, był pomyślany jako miejsce pamięci - symboliczne „osiedle pomnik”. Zabudowania były wznoszone na nasypach gruzowych tworzących układy tarasowe. Ponadto gruz wykorzystano jako materiał budowlany" - dodał.

Osiedle Muranów Południowy było pierwszym wznoszonym osiedlem mieszkaniowym na obszarze Muranowa, do dziś zachowało swoje oryginalne założenie urbanistyczne z czytelnymi granicami. Tworzą go budynki mieszkalne – klatkowce, punktowce, galeriowce, wieżowce oraz użyteczności publicznej. Na terenie osiedla znajduje się 88 klatkowców-bloków. Punktowce wzniesiono w latach 1949-1950. Na terenie osiedla znajduje się 27 bloków o trzech i czterech kondygnacjach Galeriowce wzniesiono w latach 1949-1950. Na terenie osiedla znajduje się 11 bloków wzniesionych w tym wariancie, w opracowaniu typowym i indywidualnym. Wieżowce wzniesiono w latach 1953-1955. Pomiędzy zabudową mieszkalną wzniesiono budynki użyteczności publicznej: szkoły, przedszkola, żłobki, kino. Są to budynki murowane, podpiwniczone, jedno i dwu kondygnacyjne o regularnym planie, o bogatym opracowaniu elewacji.

"Powyższy układ funkcjonalno-przestrzenny układu urbanistycznego osiedla jest czytelny – zachowały się oryginalne ciągi komunikacji poziomej (jedynie pierwotny trakt przy Pałacu Mostowskich został wtórnie odgrodzony i przekształcony w parking). Ponadto w pełni czytelny jest układ zieleni komponowanej skwerów, zieleńców, szpalerów ulicznych" - wyjaśnił konserwator.

Przekazał, że wartości historyczne przedmiotowego osiedla wynikają z faktu, iż zostało ono wzniesione w miejscu zburzonego getta warszawskiego. "Nowa zabudowa - budynki z gruzobetonu, postawione na uporządkowanych hałdach gruzu, które zostały wykorzystane jako podłoże skarp i tarasowego układu terenu - stanowią „Osiedle – Pomnik” i miejsce pamięci o tragedii Holokaustu" - dodał. Zaznaczył, że osiedle jest zarazem miejscem codziennego życia nowych mieszkańców.

"Wartością historyczną jest także związek z projektantem założenia – Bohdanem Lachertem - oraz ponadczasowość jego koncepcji i projektu urbanistyczno-budowlanego. Muranów Południowy był osiedlem eksperymentalnym i dokumentuje rozwój polskiej architektury drugiej poł. XX w." - ocenił prof. Lewicki.

Podkreślił, że wartości artystyczne, zarówno założenia urbanistycznego, jak i zespołu budowlanego Osiedla Muranów-Południowy, wynikają z połączenia stylowego socrealizmu z modernistycznym funkcjonalizmem. "Osiedle cechuje się niepowtarzalną koncepcją przestrzenną „miasta-ogrodu”. Elementy modernistyczne przejawiają się w rozplanowaniu luźnej zabudowy, odseparowanej od ulic i uzupełnionej zielenią, zaprojektowanymi ciągami komunikacyjnymi i osiami widokowo-kompozycyjnymi, kameralnością wewnętrznych podwórek oraz wewnętrznymi przejściami między budynkami stojącymi na skarpach. Socrealizm przejawia się w m.in. w monumentalizmie oraz historyzujący kostium Ponadto wartości artystyczne reprezentowane są przez stylizowane, powtarzalne detale architektoniczne czy dekoracje wykonane w technice sgraffito. Charakterystyczna dla całego zespołu budowlanego jest jednorodność stylistyczna i powtarzające się budownictwo utworzone przez punktowce, klatkowce, galeriowce" - dodał.

Wyjaśnił, że wartości naukowe wynikają z faktu, iż podczas budowy Muranowa zostały wdrożone nowe technologie takie jak gruzobetonowe pustaki, prefabrykowany detal rzeźbiarski, fluatowanie murów oraz nowe metody budowania, obejmujące metodę potokową oraz domy- szybkościowce. "Ta pionierska realizacja na stałe wpisała się w rozwój architektury drugiej poł. XX w. i jest świadectwem m.in. zastosowania ówczesnych wizji urbanistycznych oraz powojennych technologii" - przekazał konserwator. (PAP)