Po 80 latach odnaleziono pierwowzór Małego Powstańca. Historia, która ściska za gardło

Dzięki publikacji Polskiej Agencji Prasowej udało się zlokalizować jedną z oryginalnych rzeźb prof. Jerzego Jarnuszkiewicza, będącą pierwowzorem pomnika Małego Powstańca.

1 października, w ramach cyklu „Historia jednej fotografii z Bazy Zdjęć PAP”, opublikowano mało znaną historię rzeźby autorstwa Jarnuszkiewicza, która stała się podstawą do stworzenia słynnego warszawskiego pomnika. Oryginalna, niewielka figurka z gipsu na metalowym stelażu, zatytułowana „Dziecko – bohater”, została zaprojektowana w 1946 r. na konkurs Ministerstwa Kultury, mający upamiętnić Powstanie Warszawskie. Po konkursie gipsowy oryginał zaginął.

W kolejnych latach artysta musiał walczyć o swoje prawa autorskie. Po konkursie jedna z warszawskich odlewni zaczęła masowo powielać figurkę i sprzedawać ją jako pamiątkę z Warszawy. Jarnuszkiewicz nie protestował, uznając, że w ten sposób rzeźba spełnia swoje zadanie – przypomina o bohaterstwie powstańców. Jednak w latach 70., gdy wzrosło zainteresowanie pamiątkami wśród odwiedzających Polskę grup polonijnych, właściciel zakładu Władysław Miecznik zaczął rozpowszechniać figurkę jako dzieło rzeźbiarza Jana Małety. Wówczas Jarnuszkiewicz skierował sprawę do sądu. Proces wygrał, choć przypłacił go zawałem serca. Jednym z efektów batalii sądowej była decyzja o powiększeniu rzeźby do rozmiarów pomnika i ustawieniu jej przy Barbakanie. Pomnik Małego Powstańca odsłonięto 1 października 1983 r. na warszawskiej Starówce.

Jarnuszkiewicz zachował oryginalną formę z 1946 r., z której wykonał drugi egzemplarz rzeźby konkursowej. W 2018 r. ten egzemplarz został sprzedany w domu aukcyjnym Desa Unicum za 45 tys. zł. Istnieje prawdopodobieństwo, że artysta stworzył więcej odlewów z tej formy.

Po publikacji PAP o rzeźbie Jarnuszkiewicza i jej historii do redakcji portalu Dzieje.pl napisała Ludwika Borawska-Szymborska, córka architekta Ludwika Borawskiego. Kobieta przesłała zdjęcia gipsowego odlewu sygnowanego nazwiskiem Jarnuszkiewicza.

„Odziedziczyłam ten odlew po moim ojcu Ludwiku Borawskim, który otrzymał go od prof. Jarnuszkiewicza” – napisała Borawska-Szymborska.
„Nie wiem jednak, w jakich okolicznościach tata dostał ten prezent. Prawdopodobnie w latach 50., gdy byłam dzieckiem. Mały Powstaniec towarzyszy mi przez całe życie i zawsze budzi wzruszenie – przypomina historię Powstania Warszawskiego. Mój ojciec walczył w Śródmieściu, a dziadek ze strony mamy dowodził na Mokotowie”.

Ludwik Borawski (1925–1971) w czasie Powstania Warszawskiego walczył w 3. kompanii 3. batalionu pancernego „Golski”, a po upadku powstania trafił do niemieckiej niewoli. Po wojnie ukończył Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej. Współtworzył odbudowę wielu warszawskich zabytków, m.in. Pałacu Biskupów Krakowskich przy ul. Miodowej 5, kamienicy Jacka Małachowskiego przy ul. Senatorskiej 8 oraz Pałacu Pod Czterema Wiatrami przy ul. Długiej 38/40. Wraz z zespołem architektów wygrał także konkurs na projekt osiedla Ursynów Północny, lecz przedwczesna śmierć uniemożliwiła mu udział w realizacji przedsięwzięcia.

Jerzy Jarnuszkiewicz (1919–2005) studiował w latach 1936–1938 w krakowskim Instytucie Sztuk Plastycznych, a w 1939 r. uzyskał dyplom w warszawskiej Miejskiej Szkole Sztuk Zdobniczych. W latach 1947–1950 kontynuował naukę na Wydziale Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Tworzył rzeźby, kompozycje przestrzenne, założenia pomnikowe, medale i ekslibrisy. Jego twórczość odzwierciedlała przemiany polskiej sztuki i kultury – od realizmu powojennego i socrealizmu, przez okres odwilży i fascynację formą nowoczesną, aż po geometryczne eksperymenty lat 60. W późniejszym okresie, w latach 70. i 80., artysta poświęcił się głównie tematyce religijnej, tworząc swoje najwybitniejsze dzieła.

red./PAP